Әлем бойынша миллиондаған адам өз ағзасында «өлі» тістермен өмір сүріп жатқанын аңғармайды. Олар пломба салдырады, көпіртәрізді протездер мен импланттар орнатады, алайда жылдар бойы көру қабілетінің төмендеуі, құлақтағы шуыл немесе жақ аймағындағы ауырсынудың себебін түсінбей келеді. Жаңа гнатодинамометр құрылғысын әзірлеп, бірегей амортизациялық материалға патент алуға дайындалып жүрген Жоғары медициналық-стоматологиялық колледждің директоры, ғалым Нұрмұхамет Рүзуддинов депульпацияланған тістің неліктен «баяу әсер ететін бомбаға» айналатынын және физика заңдылықтары дәстүрлі стоматология дәрменсіз болған тұста денсаулықты қалпына келтіруге қалай көмектесетінін түсіндірді.
«Тірі» және «өлі» тістер туралы әңгіме алғаш естігенде детективтік оқиғаға ұқсайды. Сіз оларды екі түрлі құрылым ретінде сипаттайсыз. Физикалық тұрғыдан алғанда, олардың басты айырмашылығы неде?
Мұны автокөлікпен салыстыруға болады. Көлікте ішкі бөлшектердің зақымдануын болдырмайтын амортизатор болады. Ал сау тісте дәл осындай қызметті периодонтальды байламдар мен ұлпа – халық арасында «жүйке» деп аталатын құрылым атқарады. Алайда ол жай ғана ауырсыну сезімін беретін талшық емес. Бұл – қанайналым, лимфа және жүйке жүйелерін біріктіретін күрделі кешен. Ол тістің микрожылжымалылығын, қоректенуін және өміршеңдігін қамтамасыз етеді.
Жүйке алынған кезде (депульпация) тіс қоректік заттарды қабылдауды тоқтатады. Байламдар қатаяды, тіс мүлде қозғалмайтын, сынғыш құрылымға айналады. Шын мәнінде, ол сүйек ішіндегі өлі бөгде денеге ұқсайды. Осы сәттен бастап бұзылу үдерісі басталады: алдымен тістің өзі, кейін бүкіл шайнау аппараты, одан соң самай-төменгі жақ буыны зақымданады.
Бұл алаңдатарлық жайт екені анық. Бірақ нақты деректерге сүйенсек, мәселе қаншалықты ауқымды?
Стоматологиялық аурулардың жаһандық ауыртпалығы орасан зор. Global Burden of Disease деректеріне сәйкес, тұрақты тістердің кариесімен жыл сайын әлемде 2,37 миллиард адам ауырады. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметі бойынша, 12 жастағы балалардың 78%-ында кариес анықталған. Бұл – ұлттық деңгейдегі мәселе.
Сонымен қатар, Халықаралық стоматологиялық зерттеулер қауымдастығының (IADR) деректері соңғы 30 жылда кариес ауруының таралуы шамамен 6%-ға артқанын көрсетеді. Ал кариес көбіне пломбалаумен немесе жүйкені алумен аяқталады. Демек, жер шарында депульпацияланған тістермен өмір сүріп жатқан миллиондаған адам бар. Өкінішке қарай, олардың басым бөлігі мұның салдары туралы бейхабар.
Депульпациядан кейін 10–15 жыл өткен соң қандай өзгерістер орын алады?
Ауыз қуысында «тірі» әрі қозғалмалы тістер мен сүйекке берік бекіген «өлі» тістер қатар орналасқанын елестетіңіз. Шайнау кезінде тірі тіс аздап серпіліп, миға кері байланыс береді. Ал өлі тіс мұндай қабілеттен айырылады. Ол бетон бағанасы секілді қызмет етеді.
Соның салдарынан барлық соққы күші көршілес тістер мен қарсы орналасқан антагонист тіске түседі. Тірі антагонист тіс серпілмек болғанда, қатты кедергіге тап болады. Артық жүктеме пайда болады. Нәтижесінде қоректенуден айырылған өлі тіс морт сынып, ал тірі тіс босап, ауырсына бастайды. Бұл – тек бастапқы кезең ғана.
Сіз көру және есту қабілетінің бұзылуымен байланысын да атап өттіңіз. Мұның арасында қандай байланыс бар?
Бұл тікелей байланысты. Жақ сүйектері – бір-бірінен бөлек екі құрылым емес, самай-төменгі жақ буынымен (СТЖБ) тығыз байланысқан күрделі механизм. Шайнау жүктемесінің тепе-теңдігі бұзылған кезде жақ буын шұңқырына тереңірек ығысады. Бұл сынған топса тәрізді жағдай.
Осы аймақта үшкіл жүйке және көз бен құлаққа баратын жүйке тармақтары өтеді. Буын қысылған кезде (дұрыс дайындалмаған протездер, тістем биіктігінің төмендеуі немесе өлі тістер әсерінен болған деформация салдарынан) аталған жүйкелерге қысым түседі. Соның нәтижесінде адамның көру қабілеті төмендеп, құлағында шу пайда болып, есту қабілеті нашарлауы мүмкін.
Бұл – мистика емес, анатомиялық заңдылық. Дұрыс тістем биіктігін қалпына келтіргеннен кейін кейбір науқастардың көруі мен естуінің жақсарған клиникалық жағдайлары кездеседі.
Онда әдемі күлкі қалыптастырумен айналысатын ортодонттар мұны неге ескермейді?
Ортодонттар депульпацияланған тістерді жылжытуға тырыспайды. Себебі оларды қозғалту мүмкін емес. Өйткені тірі тістерге тән физиологиялық қозғалғыштық сақталмайды, байламдық аппарат қажетті икемділікті жоғалтады.
Егер өлі тісті брекет жүйесі арқылы жылжытуға әрекет жасалса, тіс түбірінің сынуы немесе емнің нәтижесіз аяқталуы ықтимал. Сондықтан тістемді түзету көбіне пульпасы сақталған тірі тістер арқылы жүзеге асырылады. Дәл осы жерде біздің жобамыздың мәні айқындалады. Біз жүйкені қайта тірілте алмаймыз, бірақ жүктемені дәл есептей аламыз.
Сіз қандай шешім ұсынасыз?
Бізде гнатодинамометр атты құрылғы бар. Бұрын оның механикалық және аналогтық үлгілері қолданылған. Бүгінде біз әр тістің шайнау қысымын килограмм және грамм дәлдігімен анықтайтын заманауи аспап жасап шығардық. Оның көмегімен артық жүктемені нақты сандық көрсеткіштер арқылы бағалай аламыз.
Алайда бұл – тек диагностикалық кезең. Келесі мақсатымыз – математикалық модель құру және «өлі» тістер мен импланттарға арналған жасанды байлам қызметін атқаратын амортизациялық материал әзірлеу. Біз олардың жоғалтқан шайнау функциясын қайта қалпына келтіруге ұмтыламыз.
Егер физикалық есептеулер дұрыс жүргізілсе, протездегі жүктемені тиімді таратып, самай-төменгі жақ буынының зақымдануының алдын алып, көру қабілетінің нашарлау қаупін азайтуға болады. Қазіргі таңда жоба бастапқы даму кезеңінде тұр. Сондықтан химиктер мен механика саласындағы физиктердің бірлескен еңбегі қажет.
Бұл мамандарды қайдан тартуды жоспарлап отырсыздар?
Алматыда Республика химия институты және әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің химия факультеті бар. Біз жаңа материалды әзірлеу бағытында солармен ынтымақтастық орнатуды көздеп отырмыз.
Ал физика саласындағы серіктестеріміз – Satbayev University ғалымдары. Олармен бұрыннан тығыз байланыстамыз. Сонымен қатар, Металлургия институтының зертханасымен де жұмыс жүргізудеміз. Соңғы зерттеулерімді алмалы-салмалы протез материалдарының физика-механикалық қасиеттеріне арнап, дәл осы зертханада өткіздім.
Алдымызда техникалық тапсырма әзірлеу, алғашқы иілу және сығылу сынақтарын өткізу міндеті тұр. Егер нәтижелер күткен үмітті ақтаса, жобаны одан әрі дамытуға кірісеміз.
Бұл протездеу саласындағы үлкен серпіліс болғалы тұр ма?
Мен мұны жай ғана серпіліс емес, болашаққа бастар алып қадам деп бағалар едім. Бұл тек Қазақстан үшін емес, бүкіл әлем үшін маңызды жаңалық болуы мүмкін. Өйткені қазіргі таңда мұндай идеяның жүзеге асырылып жатқанын естіген емеспін. Италия, Түркия және АҚШ-тағы әріптестеріммен талқылаған кезде олар бұл бастаманың өміршең екенін және әзірге бұл бағытта ешкімнің жүйелі түрде жұмыс істемегенін айтты.
Идеяңызды өзге біреулер иеленіп кетеді деген қауіп жоқ па?
Сондықтан біз Германиядағы мамандармен ынтымақтастық орнату мүмкіндігін қарастырып отырмыз. Неміс инженерлік мектебі мұндай физика-механикалық міндеттерді шешуде жоғары деңгейге ие.
Біз материалдың химиялық құрамын әзірлеп, оны Германияда патенттеуді жоспарлап отырмыз. Дегенмен әдістеме мен зияткерлік меншік құқықтары Қазақстанға және біздің колледжге тиесілі болады. Алдымен халықаралық патент алып, содан кейін ғана жаңалықты әлемдік тәжірибеге енгізуді көздеп отырмыз.
Жобаның коммерциялық әлеуеті туралы не айтасыз?
Шынын айтсам, бұл мәселе туралы көп ойланған жоқпын. Мені көбірек ғылыми жағы қызықтырады. Дегенмен нақты деректерге назар аударсақ, IADR мәліметтері стоматологиялық көмектегі теңсіздіктің артып келе жатқанын және толық тіссіздік жағдайларының жиілегенін көрсетеді.
Зерттеулер депульпацияланған тістердің, әсіресе темекі шегетіндер мен қант диабеті бар адамдарда, созылмалы периодонтит ошағына айналуы мүмкін екенін дәлелдейді. Бұл бүкіл ағза үшін қауіпті жағдай.
Егер біздің шешіміміз сәтті жүзеге асса, ол миллиондаған адамның өмір сапасын жақсартып, стоматологиядағы қалыптасқан көзқарасты өзгертуі ықтимал. Мұндай жетістік әлемдік деңгейде мойындалып, тіпті медицина немесе физиология саласындағы Нобель сыйлығына үміткер болуға жол ашуы мүмкін.
Сіз «бомба» деген сөзді қолдандыңыз...
Иә, дәл солай. Бұл – медицинаны түбегейлі жаңа қырынан қарауға мәжбүр ететін «бомба». Тістерді тек тағам шайнайтын құрылым ретінде емес, бүкіл ағзаның қызметіне ықпал ететін маңызды мүше ретінде қабылдауымыз қажет.
Кез келген дарындылықты табандылық пен еңбек жеңе алады. Егер осы бағытта үздіксіз еңбек етсек, міндетті түрде нәтижеге қол жеткіземіз. Ғылым біреудің әрдайым дұрыс болғанын құптамайды, бірақ ешқашан тоқтамайтын адамдарды бағалайды.