Әлемде шамамен 7 мыңға жуық тіл бар. Алайда мамандардың дерегіне сәйкес, олардың 45 пайызы жойылып кету қаупінде тұр. Ең алаңдатарлығы, әр екі апта сайын бір тіл мәңгілікке жоғалады. Бұл тек сөздердің ұмытылуы емес. Бұл – тұтас бір халықтың тарихы, дүниетанымы мен рухани мұрасының жоғалуы. Aqshamnews.kz тілшісі атаулы күннің шығу тарихын ізденіп көрді.
Осы мәселеге назар аудару мақсатында 1999 жылы ЮНЕСКО 21 ақпанды Халықаралық ана тілі күні деп жариялады. Содан бері бұл күн әлем бойынша тілдік әралуандылықты қорғауға арналған маңызды датаға айналды.
Тіл неге жоғалады?
Тілдердің жойылуына бірнеше фактор әсер етеді:
Жаһандану және ірі тілдердің үстемдігі
Урбанизация және көші-қон үдерістері
Білім беру жүйесінде ана тілінің шектеулі қолданылуы
Цифрлық технологиялардағы тіл теңсіздігі
Қазіргі таңда әлем халқының шамамен 40 пайызы өз ана тілінде білім алу мүмкіндігінен айырылған. Ал цифрлық кеңістікте жүзге жетер-жетпес тіл ғана белсенді қолданылады. Бұл — тілдік теңсіздіктің айқын көрінісі.
21 ақпан нені еске салады?
Халықаралық ана тілі күнінің датасы кездейсоқ таңдалмаған. 1952 жылғы 21 ақпанда Дакка қаласында студенттер бенгал тілін мемлекеттік тіл ретінде тануды талап етіп бейбіт шеруге шыққан. Полиция оғынан қаза тапқан жастар тіл үшін күрестің символына айналды.
Бұл күн — тек еске алу емес, нақты әрекетке шақыру.
Тілдерді сақтау мәселесі халықаралық деңгейде де көтеріліп келеді. БҰҰ 2008 жылды Халықаралық тілдер жылы деп жариялады. Ал 2022–2032 жылдар аралығы Байырғы халықтар тілдерінің халықаралық онжылдығы болып белгіленді. Бұл бастамалардың мақсаты — жойылып бара жатқан тілдерді қорғау, жаңғырту және дамыту.
Тіл – болашақтың кепілі
Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес. Ол – ұлттық код, тарихи жад, ұрпақтар арасындағы алтын көпір. Ана тілінде білім алған бала дүниені тереңірек түсінеді, мәдени тамырынан ажырамайды.
Егер тіл жойылса, оны қайта тірілту өте қиын. Сондықтан тіл тағдыры – бүгінгі ұрпақтың жауапкершілігі.
21 ақпан – өз тілімізге құрмет көрсететін күн ғана емес, оны дамытуға нақты қадам жасайтын уақыт. Өйткені әр екі апта сайын бір тіл өшеді…