Интернеттегі алаяқтық бүгінде ең жиі кездесетін қылмыстардың біріне айналды. Қазір алаяқтар адамды көшеде емес, телефон, әлеуметтік желі, мессенджер, жалған сайт пен онлайн-дүкен арқылы алдайды. Олар өзін банк қызметкері, курьер, мемлекеттік орган өкілі немесе сауда парақшасының менеджері ретінде таныстыруы мүмкін, – деп хабарлайды aqshamnews.kz тілшісі.
Киберқауіпсіздік мамандарының айтуынша, мұндай қылмыстардың көбі адамның сеніміне кіру арқылы жасалады.
«Алаяқтар азаматтарды қорқытып, асықтырып, “ақшаңыз жоғалады”, “шотыңыз бұғатталады”, “қазір кодты айтпасаңыз кеш болады” деген сөздермен психологиялық қысым жасайды. Мұндай жағдайда ең бастысы – сабыр сақтау. Ешкімге SMS-код, CVV, пароль немесе банк қосымшасының құпия кодын айтуға болмайды», – дейді мамандар.
Интернеттегі алаяқтықтың ең кең тараған түрі – фишинг. Бұл жалған сайт немесе күмәнді сілтеме арқылы адамның жеке дерегін ұрлау тәсілі. Мысалы, азаматқа «сәлемдемеңіз келді», «ұтысқа ие болдыңыз», «төлемді растаңыз» деген хабарлама жіберіледі. Адам сілтемеге өтіп, карта дерегін енгізсе, ақшасынан айырылуы мүмкін.
«Кез келген сілтемені ашпас бұрын оның мекенжайын тексеру керек. Жалған сайттар көбіне ресми сайтқа ұқсап тұрады. Бірақ атауында бір әріп қате болуы, түсініксіз домен қолданылуы немесе дизайн сапасының төмен болуы мүмкін», – дейді киберқауіпсіздік мамандары.
Тағы бір жиі кездесетін тәсіл – жалған онлайн-дүкендер. Әлеуметтік желіде «өте арзан баға», «тек бүгін жеңілдік», «алдын ала төлем жасасаңыз, жеткізіп береміз» деген жарнамалар көп. Мұндайда тауардың бағасы нарықтағыдан тым төмен болса, күмәнмен қараған жөн.
«Алаяқтар адамды көбіне арзан баға арқылы қызықтырады. Алдын ала төлем алғаннан кейін парақшаны өшіріп, байланысқа шықпай қояды. Сондықтан белгісіз дүкеннен тапсырыс бермес бұрын пікірлерін, байланыс нөмірін, заңды мекенжайын және төлем тәсілін тексеру қажет», – дейді мамандар.
Өзіңізді қорғау үшін ең алдымен жеке деректерді ешкімге бермеу керек. Банк қызметкерлері ешқашан SMS-код, CVV, пароль немесе қосымшаға кіру кодын сұрамайды. Егер біреу осындай ақпарат сұраса, әңгімені дереу тоқтатқан дұрыс.
Сондай-ақ әлеуметтік желі мен банк қосымшасына екі факторлы қорғаныс қосу, картадағы төлем лимитін шектеу, күмәнді қосымшаларды жүктемеу және құпиясөзді жиі ауыстырып отыру маңызды.
Егер адам алаяқтардың құрбаны болып қалса, ең алдымен банкке хабарласып, картаны бұғаттауы керек. Кейін құпиясөздерді ауыстырып, алаяқпен жазысқан хаттарды, төлем түбіртектерін, қоңырау жазбасын және скриншоттарды сақтап қойған жөн. Бұл деректер полицияға арыз жазғанда қажет болуы мүмкін.
«Адам алданып қалғанын түсінген сәтте ұялып, үндемей қалмауы керек. Керісінше, бірден банкке және полицияға жүгінген дұрыс. Уақытылы әрекет ету арқылы ақшаны сақтап қалу немесе қылмыскерді анықтауға көмектесу мүмкіндігі артады», – дейді киберқауіпсіздік мамандары.
Мамандардың сөзінше, интернеттегі алаяқтықтан қорғанудың ең тиімді жолы – сақтық пен цифрлық сауат. Күмәнді сілтемеге сенбеу, жеке деректі жария етпеу және кез келген қаржылық әрекетті асықпай тексеру – әр адамның күнделікті әдетіне айналуы тиіс.
Есте сақтаңыз: SMS-код, CVV, пароль және банк қосымшасының құпия коды ешкімге айтылмайды. Тіпті өзін банк қызметкері деп таныстырған адамға да.